Onlangs, tijdens een zeldzame slapeloze nacht, piekerde ik over mijn andere geliefde: taal. Ik vroeg me vooral af waarom het zo goed klikt tussen ons. Het antwoord kwam behoorlijk snel: omdat we ons samen zo goed amuseren. We lachen heel wat. En kleuren zo graag buiten de lijntjes van het schoonschrift. Ooit hebben ze geprobeerd ons uit elkaar te halen – toen ik een jaar lang Germaanse Filologie volgde, en vaststelde met welk sérieux mijn geliefde daar behandeld werd. Vluchten was het enige wat ik op dat moment kon doen.

Toekan

Lachen dus. Vooral om de woordspelingen en taalspelletjes die mijn vader vroeger – als alternatief dessert – serveerde. Strikt genomen klopten die niet altijd, maar wie maalde erom: ze waren smakelijk, grappig, én maakten duidelijk hoeveel je met taal kunt doen. Ik werd verliefd aan tafel.

Deze zijn me altijd bijgebleven:

-       Een zin met het woord ‘toekan’? Ik eet soms zoveel dat mijn broek niet meer ‘toekan’.

-       Ik hoorde een stommeling op de trap. Het was mijn broer.

-       De Indianen leden zware verliezen. Ze waren dringend aan Winnetou.

-       Een zin met ‘niettegenstaande’? Ik vraag de mensen om te liggen – ik kan ‘niettegenstaande’.

Dat blijft voor mij nog altijd de grootste troef van taal: de gigantische speelruimte. Een goed gevonden taalspelletje blinkt mijn dag op. Ook als dat niet in het Nederlands is. Zo las ik onlangs deze: A Buddhist came to a hot dog stand, and said: “Make me one with everything.” ‘t Is even kauwen, maar o, wat is het lekker!

Ooit al twee Arabische mannen elkaar zien begroeten? Na een kort schudmoment, gaan beide rechterhanden simultaan naar boven. De wijs- en middenvinger worden uitgestoken en eventjes tegen het hart gehouden. Twee seconden, zo lang duurt de hele handeling. Nauwelijks merkbaar, maar iedere keer een bron van fascinatie voor ondergetekende.

In grootstad Brussel en heel geconcentreerd Molenbeek zie je de tekens overal. Oude mannen onder elkaar, jongeren na school, iedereen geeft een tikje tegen het hart. Een tikje als teken van respect. Een teken van jij-en-ik-wij-verstaan-elkaar. Maar zonder woorden. Onuitgesproken.

Ik heb het altijd een stoer teken gevonden. Eentje waarop ik neerkeek – jullie, mannen, sluiten ons, westerlingen, buiten met jullie taal en gebaren. En tegelijk naar opkeek – wat een mooie manier om elkaar dag te zeggen.

Tot plots, de ommekeer. Al twee jaar passeer ik bijna dagelijks bij ‘de Marokkaan’. Onze fruit- en groenteboer op de hoek van de straat. Elke dag open, maar met een pauze in de namiddag om naar de moskee te gaan. De patron van de zaak is zonder overdrijven een crème van een vent. Een antiheld met bolle wangetjes die me elke keer – hoe druk ook – vraagt hoe het met me gaat. En elke rekening fors naar beneden afrondt. Geld vergeten? Breng het morgen maar mee. Of overmorgen, komt wel goed.

Ik was even in de war, jawel. Toen ik vorige week aan de toonbank stond. En toen ik ‘oui oui, ça va, et toi’ zei, terwijl ik een hand op me zag afkomen. Dat was nieuw. Was die voor mij? Ik schudde en liet weer zakken. De zijne ging naar boven, richting hart.

Zijn Nederlands en mijn Arabisch stellen niet veel voor. Ons Frans kan ermee door. Maar zijn tikje? Dat was klare taal.

Om de zoveel tijd valt hij in uw mailbox: de Out Of Office.
Vervelend. Zeker als u met een dringende vraag kampt. Of zelf nog lang geen vakantie in het vooruitzicht hebt. Dan zorgt een “Hallo, ik ben niet op kantoor!” wel eens voor wrevel.

Lege stoel

Maar soms bent u natuurlijk zélf aan de beurt. En is het aan u om de afwezigheidsmail in te stellen. Wilt u dat voortaan op een originele manier doen? En zo uw ontgoochelde lezers gunstig stemmen? Gebruik dan de Out Of Office-gedichten van Gedichtendag 2012. Een voorbeeldje van Joke Van Leeuwen.

Mijn stoel is leeg, de deur is dicht
en ik ben even uit het zicht
maar als er dingen zijn die dringen
stuur deze blijver een bericht
[mailadres collega]

Doen!

1. Hebt u het ook soms voor: afwaswater dat niet meer wegvloeit?
   √ Hebt u het soms ook aan de hand: …
   Ja, want ik ben al jaren chef-afwas. Thuis toch. Van Dale geeft trouwens geen foutmelding (meer) bij afwas. Dus inderdaad, mij gebeurt het wel eens, dat mijn afwaswater niet meer wegvloeit. Of: ik heb het aan de hand. Want ‘het soms voor hebben’ staat niet in Van Dale. En die kon het weten, want die stond ook af en toe te ‘plongeren’ … Denk ik toch!
2. Zo geeft uw zwangerschapsondergoed u als vrouw een op-en-top gevoel.
   √ Met uw zwangerschapsondergoed voelt u zich op-en-top.
   Op-en-top is een bijwoord, dus kan het niet voor een zelfstandig naamwoord staan. En als vrouw is dubbelop. Of zijn er mannen in de zaal die zich geroepen voelen om met zwangerschapsondergoed rond te lopen?
3. Want wij zetten alles in het werk om uit te blinken!
   √ Want wij stellen alles in het werk …
   Een andere mogelijkheid is: Want wij zetten alles op alles om uit te blinken. Er was dus een contaminatie van de twee uitdrukkingen in het spel. Kan gebeuren!
   
4. Want een aangepast autozitje verkleint de kans op kwetsuren bij uw kind in de auto aanzienlijk.
   √ … verwondingen
   Kwetsuren zijn geestelijke wonden. Trauma’s, psychoses, neurosen als gevolg van wat mensen in de boze wereld allemaal meemaken. De Schrijf.beter elke week lezen daarentegen … is een preventieve versterking van het menselijke brein. Doen!
   
5. Je bent een teamspeler, maar dat betekent niet dat je niet zelfstandig en proactief aan de slag gaat.
   √ … , maar dat belet je niet om zelfstandig en proactief aan de slag te gaan.
   Die dubbele ontkenningen: ik krijg er wat van! Een keer negatief zijn in een en dezelfde zin vind ik al meer dan genoeg. Want bij dubbele ontkenningen moet je altijd een beetje algebra inbouwen: plus en min is min, tweemaal min is plus, … En laat dat nu net voor een eenvoudig germanistenbrein als het mijne toch wel een heel groot probleem zijn. En voor jouw lezer waarschijnlijk ook. Dus: wegblazen, die handel!
   

“Ik zie aan je neus dat je liegt!” Wie heeft als kind die opmerking niet af en toe gekregen? En zich beduusd bedacht dat de volwassene in kwestie dat potverdorie goed gezien had. Lichaamstaal, ze is niet te verbergen.

Beweeglijke lippen

Maar meestal komt de neus niet in the picture. Als we de wetenschappers mogen geloven, halen westerlingen gevoelige informatie uit de bewegingen van de mond. Terwijl we kwaad tieren, een leugentje vertellen of dolgelukkig zijn, kijkt ons publiek vooral naar onze lippen. Want daar zou je de meeste nuances vinden. Daar zie je het duidelijkst hoe de persoon zich voelt.

Dat merk je ook aan onze emoticons. In het westen lees je emoticons van links naar rechts – onze normale leesrichting. Het lijstje hieronder kent én gebruikt iedereen wel.

: – ) blij

: – ( droevig

: – P tong uitsteken

: – D hard lachen

Wat valt op? De ogen zijn een dubbelpunt en de neus is een liggend streepje. De focus ligt inderdaad op de mond en die duidt de emotie aan.

Sprekende ogen

Nog volgens die wetenschappers halen mensen uit het oosten de emoties vooral uit de ogen. En zijn ze nauwelijks gevoelig voor bewegingen van de mond. Ook dat zie je aan de emoticons die zij gebruiken.

Een voorbeeld uit Japan. In tegenstelling tot de westerse smileys, worden de Japanse in hun geheel gelezen. Net zoals de karakters trouwens. De haakjes geven de omtrek van het gezicht aan.

(^_^) blij

(^_^  ) kijkt naar links

(>_<) kwaad

(-.-) slaapt

(-_-;) zweet

(o_O) trekt wenkbrauw naar omhoog

(ç_ç) weent

Geen leugenaars in Japan, want geen neus zichtbaar? Zo een vaart zal het wel niet lopen. Maar merk op hoe de mond altijd een underscore is. En de focus inderdaad volledig op de ogen ligt.

Of hoe verschillende culturen hun gevoelige informatie uit andere plaatsen halen. Zelfs digitaal.