Al wie op school grammatica vervloekte – u toch ook? – gaat tegen zijn natuur in. Want het grammaticale gevoel blijkt universeel te zijn.

Japans in de scan

In uw hersenen verwerkt het gebied van Broca alles wat met grammatica te maken heeft. Schuif je een proefpersoon onder de hersenscanner en laat je hem een nieuwe taal aanleren? Dan licht dit hersengebied op. Duitse onderzoekers testten dit door landgenoten Italiaans en Japans aan te leren onder de scanner. Hoe beter die de nieuwe taal onder de knie kregen, hoe harder Broca aan het werk ging.

Nep-talen

Hun minder fortuinlijke lotgenoten waren er aan voor de moeite. Zij kregen nep-Italiaans of nep-Japans aangeleerd – met incorrecte grammaticale regels. Uiteraard wisten de proefpersonen dit niet: zij deden dus net zo hard hun best om de nieuwe ’taal’ onder de knie te krijgen.

Maar wat gebeurde er intussen in het gebied van Broca? Niets.

Er was wel degelijk verhoogde hersenactiviteit in het algemeen, maar niet in het hersencentrum voor taal en grammatica. Integendeel zelfs: hoe beter de ‘studenten’ trainden, hoe meer de activiteit daar afnam.

Universele taalregels

Conclusie? Grammatica moét. Want hoe gek de grammatica van een taal ook moge lijken, ze is het niet. Ze moet voldoen aan universeel geldende grammaticale regels. Anders kan uw ‘taalknobbel’ er niets mee aanvangen …

Interesse gewekt? Lees het boek ‘Onze hersenen‘.

Een hele tijd geleden dat ik nog eens een mooie zin of alinea postte voor een lees.be. Gelukkig doen anderen het werk voor mij. Zoals de jury van het literaire blad Tzum. Want die beloont jaarlijks een schrijver met de Tzum-prijs … voor de mooiste zin van het afgelopen literaire jaar.

Badkamerliteratuur

Deze keer ging de eer naar Tom Lanoye. Hij pende de mooiste zin van het jaar neer in zijn roman ‘Sprakeloos’:

‘Vijftien jaar had de badkamer met de caravanafmetingen probleemloos dienstgedaan, de sporadisch gekneusde knie niet te na gesproken van wie zich, zijn toilet makend of zich scherend voor het lavabootje, te bruusk omdraaide en aan den lijve moest ervaren hoe gering de speling was gebleven tussen rand en wand.’

Het levert Lanoye 49 euro op – één euro per woord. En hopelijk héél wat nieuwe lezers. Want dát verdient de roman – zeg dat ik (en de Tzum-jury) het gezegd heb.

De stemmen die schizofrene patiënten horen, zijn er ook echt – tenminste in hun hoofd. Zij beelden ze zich dus niet in. En dat heeft allemaal te maken met … taal. Dat lees ik net in ‘Onze Hersenen‘ van psychiater René Kahn – een populair-wetenschappelijke aanrader. Het boek bedoel ik.

Uw taal zit links

Terwijl u dit leest, stoomt het links opzij onder uw hersenpan. Want dáár zitten uw taalcentra: het gebied van Broca voor de grammatica en de spraak, en het gebied van Wernicke voor het begrip. Onze moedertaal zal uw rechterhersenhelft dus worst wezen. Dat is raar, want haast al uw andere hersenfuncties krijgen wél aan beide hersenkanten onderdak.

Schizofrene taal zit aan beide kanten

Bent u niet schizofreen, schuiven ze u onder de hersenscanner, en laten ze u een taaltestje doen? Dan licht het taalgebiedje links aan de zijkant op.

Maar bent u wél schizofreen? Dan wordt de scan een kerstboom: hetzelfde hersengebied gaat ook aan de rechterkant aan het werk. Een gebied dat dit normaal gezien helemaal niet mag. Of kán. Maar mogelijk de linkerhelft te hulp schiet, omdat die aangetast is.

Communicatie in de knoop

Helaas geraakt door dit gebrekkige compensatiemechanisme de patiënt nog verder van huis. Want die kan zo stemmen gaan horen. Zinnen die zijn eigen hersenen rechts vormen, en dus voor diezelfde hersenen wel van buitenaf moéten komen.

Of hoe taal mensen ook heel ongelukkig kan maken. En alleen mensen. Want er is geen enkel ander dier dat een taalcentrum heeft …

Dit stukje was bijna niet geschreven.

(Want het gaat over het belang van een goeie openingszin. En die vond ik nu net even niet …)

De eerste zin dus. Van een blogstukje. Of van een krantenartikel. Of van een brief. Iedere schrijver zwoegt erop. Want hij weet: van deze zin hangt veel, zo niet alles af. Zal de lezer doen wat de schrijver wil? (Namelijk: voortlezen!) En dus is het elke keer weer bloed en zweet en tranen. Om die eerste zin zo perfect mogelijk te krijgen. Zodat ie honger naar meer doet krijgen.

Schots en geschift

Die passie voor de beginzin neemt bij mij soms verontrustende vormen aan. Zo heb ik niet alleen lievelingsboeken, maar ook lievelingsbeginzinnen. Mijn favoriet? Die van Het Kraaienpad van Iain Banks. Een onderhoudende roman over een Schotse geschifte familie, soms een beetje langdradig. Maar Banks schreef de briljantste beginzin die ik ooit las:

“Het was de dag waarop mijn grootmoeder ontplofte.”

Ik wil hier niet alles verklappen, maar dan krijg je een twintigtal bladzijden over de familie McHoan. Met uitweidingen over religie en auto’s en moedervlekken. En dan plots, op het einde van hoofdstuk 1 – je was het eigenlijk al vergeten - ontploft de bomma. Bril-jant!

Nederig buig ik het hoofd voor zo’n geniale openingszin. En ploeter ik zelf nog een beetje verder.

Niet alleen Kim, maar ook juwelenontwerper Nico Taeymans viert het Antwerpse Willem Elsschot-jaar. Hij vroeg ons daarom een passende schrijfmachine in bruikleen voor zijn etalage. Het werd een bloedmooie portable Remington 1, uitgevoerd in – hoe kan het ook anders? – goud en zwart.

Nieuwe zakelijkheid

Het is ons passende eerbetoon aan deze schrijver én copywriter uit de periode dat hij mijn all time favorite boek schreef: Lijmen. (Het nutteloze vervolg ‘Het been’ laat ik maar even buiten beschouwing.)